सरिता कटुवाल, मनोसामाजिक सहजकर्ता
नेपाली समाजमा महिलालाई देवी, शक्ति र ममताको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ । तर यथार्थमा हेर्दा यही समाजभित्र महिलामाथि हुने हिंसा दिनानुदिन भयावह बन्दै गएको छ । घरभित्रै, आफन्तबाटै र विश्वास गरिएका व्यक्तिबाटै महिलाहरू असुरक्षित हुनु आजको कटु सत्य हो । विशेषगरी सिन्धुली जिल्लामा पछिल्लो समय भएका जघन्य महिला हिंसाका घटनाहरूले सम्पूर्ण समाजलाई गम्भीर प्रश्नको सामना गराइरहेका छन् ।
सुशीला, छत्रकुमारी र टंकमायाजस्ता घटनाहरूले देखाएको छ—महिला कुनै पनि ठाउँमा, कुनै पनि सम्बन्धभित्र पूर्ण रूपमा सुरक्षित छैनन् । नाबालिका बालिकादेखि वृद्धआमासम्म यौन, शारीरिक, मानसिक, आर्थिक तथा सामाजिक हिंसाबाट पीडित हुनु समाजको गम्भीर असफलताको सूचक हो । यस्ता घटनाले महिलामात्र होइन, सिङ्गो समाजलाई त्रास र असुरक्षामा बाँच्न बाध्य बनाएको छ ।
समस्या पहिचान र मूल कारण
महिला हिंसाका जरा गहिरा छन् । लैङ्गिक विभेद, पितृसत्तात्मक सोच, अशिक्षा, मौन सहमति, सामाजिक दबाब, कानुनी पहुँचको अभाव र मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको बेवास्ता यसका प्रमुख कारण हुन् । घटना घटिसकेपछि मात्र प्रतिक्रिया जनाउने हाम्रो प्रवृत्तिले हिंसा झन् बढ्न सहयोग गरिरहेको छ । रोकथामभन्दा उपचारमा केन्द्रित सोच परिवर्तन नगरेसम्म समस्या समाधान हुँदैन ।
सामुदायिक मनोसामाजिक सहजकर्ता: रोकथामको आधारस्तम्भ
यही सन्दर्भमा सामुदायिक मनोसामाजिक सहजकर्ताहरूको भूमिका अत्यन्तै महत्वपूर्ण र अपरिहार्य देखिन्छ । समुदायभित्रै बसेर, समाजको अवस्था बुझेर, गोप्य रूपमा पीडितको पहिचान गर्ने, परामर्श दिने र समयमै सम्बन्धित निकायमा सूचना पुर्याउने काम सहजकर्ताले गर्न सक्छन् । उनीहरू नै हिंसा हुनुअघि देखिने सूक्ष्म संकेत पहिचान गर्न सक्षम हुन्छन् । दुधौली नगरपालिकामा विगत २०७५ सालदेखि गरिएको अनुभवले प्रमाणित गरेको छ—समुदायमा सक्रिय मनोसामाजिक सहजकर्ता हुँदा धेरै महिलाहरू समयमै उद्धार हुन सकेका छन् । घरदैलो कार्यक्रम, निरन्तर संवाद र विश्वासको सम्बन्धले पीडित महिलालाई बोल्ने हिम्मत दिन्छ । यही विश्वास नै हिंसा रोकथामको पहिलो खुड्किलो हो ।
नीति तथा व्यवहारगत सुझावहरू
महिला हिंसा न्यूनीकरण र सामुदायिक मनोसामाजिक सहजकर्ताको प्रभावकारी भूमिकाका लागि निम्न सुझावहरू प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :
- स्थानीय तहमा सहजकर्ता अनिवार्य व्यवस्था
प्रत्येक वडा/टोलमा प्रशिक्षित सामुदायिक मनोसामाजिक सहजकर्ताको व्यवस्था गरिनुपर्छ । - तालिम र मनोसामाजिक सहयोग
सहजकर्ताहरूलाई नियमित तालिम, परामर्श र मानसिक स्वास्थ्य सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ । किनकि हिंसासँग काम गर्ने व्यक्ति स्वयं मानसिक रूपमा बलियो हुन आवश्यक हुन्छ । - गोपनीयता र सुरक्षा सुनिश्चितता
सूचना दिने सहजकर्ता र पीडित दुवैको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने स्पष्ट संयन्त्र हुनुपर्छ । - महिला नेतृत्व र एकता
महिला अगुवा, जनप्रतिनिधि र सामाजिक अभियन्ताहरू एक भएर आवाज उठाउनुपर्छ । महिला मुद्दालाई प्राथमिकतामा राखेर सबै क्षेत्रमा डटेर लाग्न आवश्यक छ । - रोकथाममुखी अभियान
विद्यालय, समुदाय र परिवार तहमा लैङ्गिक समानता, सम्मान र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना अभियान नियमित सञ्चालन गर्नुपर्छ । - समन्वय र द्रुत न्याय प्रक्रिया
प्रहरी, न्यायिक समिति, स्वास्थ्य संस्था र सामाजिक संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ ।
निष्कर्ष
हिंसा कुनै एक व्यक्तिको समस्या होइन, यो समाजको साझा घाउ हो । “समाजसेवा नै धर्म हो, मानवताको नाता नै ठूलो हो” भन्ने भावनाले काम गर्ने सामुदायिक मनोसामाजिक सहजकर्ताहरू आज महिला हिंसा विरुद्धको अग्रपङ्क्तिमा उभिएका छन् । भोलिका दिनमा सुशीला र टंकमायाजस्ता पीडादायी घटनाहरू दोहोरिन नदिन हामी सबैले एकै ठाउँमा उभिएर हातेमालो गर्नैपर्छ । महिला हिंसा अन्त्य गर्न आवाज उठाउनु मात्र होइन, हिंसा हुन नदिन संरचना बनाउनु आजको आवश्यकता हो । त्यसका लागि सामुदायिक मनोसामाजिक सहजकर्ताहरूको भूमिका हाम्रो समाजमा—विशेषतः दुधौली नगरपालिकामा—अझ सशक्त र संस्थागत हुनैपर्छ ।
हिंसामुक्त समाज निर्माणतर्फ सामूहिक कदम चालौँ।
